Avrupa Birliği Bilgi Toplumu Projeleri
Geçmişi 1963'de imzalanan anlaşmaya dayanan AB-Türkiye ilişkileri geçen yıl gerçekleşen adaylık statüsü ile ivme kazandı. Bu arada projelere de ilgi arttı. Avrupa Birliği, kendi bütçesinden veya Avrupa Yatırım Bankası kanalı ile çeşitli programlar ve ikili anlaşmalar çerçevesinde Türkiye'ye mali destek vermektedir. Altyapının geliştirilmesine ve uyumlanmaya yönelik ikili anlaşmalara dayalı destekler dışında, araştırma ve teknolojik geliştirme ile ilgili destek ağırlıklı olarak Akdeniz ülkeleri ile AB'nin ilişkilerini geliştirmeye yönelik kısaca MEDA adıyla anılan programlar çerçevesinde medya, çevre gibi bazı konulardaki projelerle gerçekleşmiştir. Bu yılın Temmuz ayında yapılan bir anlaşmaya göre maddi destek kaynağı MEDA'dan daha kapsamlı olan Akdeniz tahsisatlarına kaydırılmıştır (Community…, 2000). Bu değişiklikten güdülen amaç Türkiye'nin sosyo-ekonomik kalkınmasına daha fazla destek verebilmektir. Bunun yanında farklı programlara da Türkiye'nin dahil olduğu durumlar olmaktadır. Örneğin 1999 yılında Yaşam 3. Ülkeler programı çerçevesinde kabul edilen 22 projeden 3'ü Türkiye'dendi. AT Yatırım Ortakları Programı çerçevesinde ise 1988-99 döneminde Türkiye 85 projede yer almış olup bunların toplam değeri 11 milyon Euro idi(Bilateral…2000).

Akdeniz Bölgesi programları içinde bilgi teknolojileri ve içeriği ile ilgilenenler için önemli olan Avrupa-Akdeniz Bilgi Toplumu Programı EUMEDIS 'dir. 35 milyon Euro ayrılan bu program AB'nin küresel bilgi toplumunun gelişmesini hedefleyen en büyük bölgesel projesidir. EUMEDIS kapsamında

· eğitimde bilgi-iletişim teknolojilerinin kullanımı,

· elektronik ticaret ve elektronik işbirliği,

· sağlık ağlarının oluşturulması,

· kültürel miras ve turizm alanında multimedya erişimi,

· sanayide ve yeni buluşların geliştirilmesinde bilgi-iletişim teknolojilerinin geliştirilmesi hedeflenmektedir.

Avrupa ülkelerinden en az iki özel kuruluşla mümkün olduğu kadar çok Akdeniz ülkesinden kar gütmeyen özel kuruluşlarla kamu kuruluşlarının oluşturacağı konsorsiyumlar projelerle başvuruda bulunabilecekler ve öncelik 12 Akdeniz ülkesini birden kapsayan projelere verilecektir. Ticari özel kuruluşlar katılımları sınırlı olmak koşulu ile katılabileceklerdir. Proje maliyetinin % 80'ni AB tarafından karşılanacak olup minimum miktar her bir proje için 1 milyon Euro olarak belirlenmiştir. Bu programın çağrısı henüz açık olup son başvuru tarihi Ocak 2001'e ertelenmiştir (AB'nin Avrupa …, 2000, EUMEDIS, 2000).

Türkiye'nin kabul edildiği diğer bir kaç program arasında SOCRATES ve LEONARDO gibi eğitimle ilgili projeler vardır. Türk KOBİ'leri Europartenariat, Medpartenariat and Medinterprise gibi inisiyitaflerde yer alabilmektedir (Regional …, 1999).

1999'da uygulamaya giren 5. Çerçeve Programında anahtar sözcükler "bütünleşme", "yayılma" ve "yakınsama"dır (Merola, 1999). Bu programda Türkiye genelde 3. Ülkeler kategorisinde yer almakta olup katılım AB ülkelerinden bir ortağın aracılığı ile ve katılımı bizzat finanse ederek mümkün olmaktadır. Sevindirici bir gelişme TÜBİTAK'ın Bilgi Teknolojileri Programı'na Türkiye'den katılımları destekleme kararı almış olmasıdır (AB fonları ..., 2000, 26). Her programda bir enformasyon ögesi olabileceği için diğer belli konulardaki programların başlıklarını da vermekte yarar görüyorum:

· Yaşam kalitesi ve canlı kaynakların yönetimi (Life)

· Kullanıcıya dost bilgi toplumu teknolojileri (IST veya UFIS)

· Rekabetçi ve sürdürebilir büyüme (Growth)

· Enerji, çevre ve sürdürebilir kalkınma (EESD)

· Nükleer enerji (FP5-Euratom)

Bilgi Toplumu Genel Direktörlüğü'nün yürüttüğü Bilgi Toplumu Teknolojileri Programının alt başlıkları şunlardır:

· Yurttaşlar için sistemler ve hizmetler (KA1)

· Yeni çalışma yöntemleri ve elektronik ticaret (KA2)

· Çoklu Ortam İçerik ve Araçları (KA3)

· Temel teknolojiler ve altyapı (KA4).

Bu dört ana programı destekleyici bir kaç alt program daha vardır. “Çoklu ortam içerik ve araçları” alt programı altında "Bilimsel ve kültürel mirasa erişim" ve "kültürel mirasın sayısal ortamda korunması" alt programları kütüphanelere içerik geliştirme alanında proje üretme olanağı vermektedir. (Johnson, 2000).

5. Çerçeve Programı bu, “konulu (thematic) programlar” yanında bir kac da yatay program içermektedir. Alternatif finansman olanakları ile bu projelere de yine Avrupa'dan ortaklar kanalı ile girmek olasıdır.

Teknoloji yanı ağır basan bu araştırma programları dışında Bilgi Toplumu Genel Müdürlüğü daha pazara yönelik ya da sosyo-ekonomik sorunlarla ilgili çalışmalar da yapmaktadır. Bunlardan 1998 ve 1999 yıllarında başlatılan ve 2002'ye dek sürecek olan Internet Action Plan daha güvenli bir Internet ortamı, PROMISE ise bilgi toplumunun sosyo-ekonomik yararları konularını kapsamaktadır.

Bilgi toplumu ile ilgili diğer bazı programlar ise

· uziletişim ağları ve hizmetleri ile ilgili TEN-Telecom (1999-2006)

· KOBİ'lere yönelik yenilikciliği teşvik eden Innovation and SME

· Televizyon, bilgisayar ve ağlar ortamında erişilecek eğitsel ve kültürel ürünleri geliştirmeyi hedefleyen EMTF (Educational Multimedia Task Force)

· Standardizasyonla ilgili ISIS (Information Society Initiative in Standardisation)

· Telematics Uygulama Programı. Telematics 4. Çerçeve Programı olmakla birlikte bazı projeleri henüz bitmemiştir.

Bunların her birinin üçüncü ülkelere de açık olup olmadıklarını inceleme olanağı bulamadım. Programların Web sitelerinden bunu tespit etmek mümkündür.

Çeşitli projelerin başlatılması için zaman zaman çağrılar yapılmakta olup ilgilenenlerin bunları izlemesi gerekmektedir. İkinci önemli nokta ise kabul edilebilir bir proje hazırlayabilmektir. Örneğin 1990-98 yılları arasında kütüphanecilikle ilgili olarak gerçekleştirilen projelere baktığımızda şöyle bir tablo ile karşılaşıyoruz:

· 5 çağrıya karşılık 3023 katılımcı ile 820 proje başvurusu yapılmış,

· Maliyeti paylaşılan 82 Araştıma ve Teknolojik Geliştirme (R&TD) projesi başlatılmış,

· 100 etkinlik (action) finanse edilmiş,

· 431 kurumdan 624 katılımcı projelerde çalışmış,

· 23 teknik araştırma yürütülmüştür.

Bu sayılar kabul edilebilir bir proje üretmenin emeklerin boşa gitmemesi açısından onemini ortaya koyuyor. Ben, konuşmamın bundan sonraki bölümünde çağrıların nasıl izlenebileceği ve ilgi duyulan projelere nasıl katılınabileceği konusunda kısa bilgiler vereceğim.

Çağrılar en kapsamlı biçimde Resmi Bülten'de (Official Journal) yayınlanmaktadır. Internet ortamında I*M ve Cordis (http://www.cordis.lu/) de çağrıları duyurmaktadırlar. Her bir programla ilgili çağrılar bu programlarla ilgili sayfalarda da yer almaktadır. Bunun yanında yerel bağlantı noktalarından bilgi edinmek de mümkündür.

CORDIS, güncel bilgi vermenin yanında,

· finans kaynaklarını saptama,

· projelere ortak bulma,

· çok-uluslu konsorsiyumlar oluşturma ve

· aktarılabilir teknolojileri duyurma ve onlar hakkında bilgi alma

konusunda kuruluşlara yardımcı olmayı hedeflemektedir. CORDIS belge kütüphanesi, bitmiş projelerin sonuçları ve program bilgileri ile aynı zamanda zengin bir bilgi kaynağıdır. Proje sonuçları yeni projelerin ipuçlarını da verebilir. Çünkü bu sayfalarda alınan sonuçların neler olduğu ve tanıtımı yanında, daha fazla geliştirilmeye ya da ticari anlamda denenmeğe açık prototiplerle teknolojileri de saptamak olasıdır.

AB projeleri çok ortaklı olduğundan ortaklar bulmak için de bu siteden yararlanılır. "Partners" sayfalarında uygun ortakları tarayabileceğiniz gibi kendi kuruluşunuzu bu sayfalara ekleyebilirsiniz.

Diğer yararlı bir sayfa da çalışılmak istenen konuların ifade edildiği "Expression of Interest Service" tir. Burada da mevcut kayıtlardan katılmak istediğiniz bir konu belirleyebileceğiniz gibi ilgilendiğiniz konuda daha önce kimse giriş yapmamışsa siz bunu ekleyebilirsiniz. Sayfaya girildiğinde "arayacağıma bir giriş yapayım ilgilenenler beni bulur" gibi bir eğilim özellikle zamanın çok değerli olduğu günümüzde kişide doğal olarak belirebilir. Ancak herkes böyle yaparsa kimsenin buluşamayacağı da açıktır. Bu yüzden öncelikle taramakta yarar vardır. Site, RAPIDUS, e-posta ile ücretsiz bilgilendirme hizmetini de sunmaktadır.

İlgi duyulan bir çağrıda ilk bakılacak konu kimlerin katılabileceğini incelemek ve katılma olanağı olup olmadığını saptamaktır. İkinci aşamada düşünülen projenin çağrının alanına ve hedeflerine uygun olup olmadığının incelenmesidir. Bunun için destekleyici belgelerin dikkatle değerlendirilmesi gerekir. Bazı hallerde bir tereddüt varsa başvuru yapmadan önce konunun uygunluğu konusunda Komisyon'dan görüş alınabilmektedir. Üçüncü aşamada ortakların bulunması gerekir. Proje başvurularının

% 70 'I iyi bir konsiyum kurulamadığı için reddedilmektedir. Avrupa boyutu ön plandadır. Tek bir ülkeden gelen başvurular kabul edilmemektedir. Konsorsiyumda, mali yönden güçlü ve deneyimli ortakların bulunması ve ülke sayısı itibarile iyi dengelenmiş olması başarı şansını artırmaktadır.Ortak bulma konusunda yukarıda söz ettiğim CORDIS servisleri dışında I*M Forum ve IDEALIST

(http://www.ideal-ist.net/main.html9 )'ten yararlanmak mümkün olduğu gibi yerel koordinatörlere de başvurulabilir.

Her bir çağrı bir bilgi paketi ile birlikte yayınlanmaktadır. Bu pakette çalışma programı, rehber, form ve değerlendirme el kitapçığı vardır. Dikkatle hazırlanacak başvuruların özellikle seçim ve değerlendirme ölçütlerine uygun olması gerekir.

Diğer önemli bir nokta AB'nin ne oranda destek vereceği ve kalan miktarı kim ya da kimlerin karşılayacağıdır. Yapılacak etkinliğin türüne göre AB destek oranı değişmektedir. Örneğin araştırma ve teknolojik geliştirmede bu oran % 50 iken programa bağlı ölçülerde (Accompanying measures), eğitim burslarında, konu bazında ağlaşmalarda ve proje kümelerinde % 100'e çıkabilmektedir. Belirlenen oranda kabul edilen harcamalar belirli kalemlerde olabilmekte ve tümünün belgelenmesi gerekmektedir (Sudbury, 2000).

Konuşmamın başlarında 5. Çerçeve Programında anahtar sözcüklerin “Bütünleşme”, “yayılma” ve “yakınsama” olduğunu belirtmiştim. Avrupa’nın, kültürel çeşitliliğini yitirmeden bütünlük içinde bilgi toplumu oluşumunu hızla gerçekleştirmesi, küresel ekonomide rekabet gücünü artırması ve böylece daha güçlü bir birliğe dönüşmesi ana hedeftir. 2002 yılına dek üzerinde durulan üç ana konu:

· Daha ucuz, hızlı ve güvenli bir Internet ortamı,

· E-ticaret de dahil olmak üzere yoğun Internet kullanımının teşviki,

· İnsana ve becerilere yatırım yapmaktır.

Güçlü bir toplumun güçlü bireylerle var olabileceği noktasından hareketle toplumun dışına itilmiş, ya da fırsatlardan çeşitli nedenlerle yararlanamamış kesimlerin kazanılması, bilgi varsılı ile yoksulu arasındaki boşluğun doldurulması ve yaşam boyu öğrenim özenle üzerinde durulan konulardır. Tüm bu kesimleri de içine alan katılımcı bilgi toplumu, iş dünyasını hem daha çok alıcı, hem de daha çok gerekli becerilere sahip iş gücü yaratarak canlandıracaktır. Bilgi toplumu sosyal adaletle ekonomik dinamizmin elele gideceği bir ortamdır (Liikanen, 2000).

Proje önerileri hazırlarken ana hedef ve bu hedefe ulaşmak için öncelik verilen konuları göz önünde tutmak suretiyle projeyi bu büyük tablonun içinde ele almak öneriye güç kazandıracaktır.

Olanakların iyi değerlendirilip hem Türkiye, hem de Avrupa için yararlı projelerin yaşama geçirilmesi dileği ile saygılar sunarım.

Kaynakça

"AB fonları Türk bilişimcileri bekliyor", (2000). BT Haber, 291: 26.

"AB'nin Avrupa Akdeniz Bilgi Toplumu (EUMEDIS) Programı başladı".

http://www.kobinet.org.tr/kosgebabm/ab/002c.html

"Bilateral projects - Grants - Other EC grants - LIFE-Third Countries". (2000). http://www.deltur.cec.eu.int/

"Community preparatory acts. Document 500PC0169. Amended proposal for a Regulation of the European Parliament and of the Council regarding the implementation of measures to promote economic and social development in Turkey". (2000).

http://europa.eu.int/eur-lex/en/com/dat/2000/en_500PC0169.html

"The EUMEDIS Initiative". http://www.ispo.cec.be/eumedis/

Liikanen, Erkki. (2000). "Europe Needs to Build a New Culture of Entrepreneurship". EC member Erkki Liikanen addressed Fortune Global Forum participants Thursday night at the Rodin Museum. http://www.fortune.com/fortune/e-europe?fgf_bodylib=FGF_Display_Article&fgf_attrib=181

Johnson, Rosalind. 2000. "The Commission's Directorates-General: overview of the key DGs". European Union Workshop, The British Council, 16-18 February 2000. Basılmamış sunum notları.

Merola, Giovanna. (1999). "Overview of the Telematics for Libraries Programme: key issues and achievements". Consolidating the European Space, DG Information Society Cultural Heritage Applications Unit, Luxembourg, 117 - 19 November 1999. http://www.echo.lu/libraries/events/FP4CE/speech/merola.html

"Regular report from the Commission on Turkey's progress towards accession". (1999). http://europa.eu.int/comm/enlargement/pas/turkey.htm

Sudbury, Wendy. (2000). "EC funding for heritage", European Union Workshop, The British Council, 16-18 February 2000. Basılmamış sunum notları.

İnternet Adresleri

Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği http://www.deltur.cec.eu.int/

CORDIS http://www.cordis.lu

CORDIS Express of Interest http://www.cordis.lu/fp5/src/eoi.htm

I*M Forum http://158.169.50.95:10080/imforum

Information Society Internet Action Plan http://www.ispo.cec.be/iap/

Official Journal http://europa.eu.int/eur-lex/

TEN - Telecom http://156.54.253.12/tentelecom/

User Friendly Information Society (IST) http://cordis.lu/ist/